Cần Thơ: Làm rõ loài và nguồn gốc cây thủy tùng ghép – Bài học về bảo tồn và quản lý nguồn gen quý hiếm
Những ngày gần đây, thông tin xoay quanh việc ông Huỳnh Công Thống (cù lao Tân Lộc, TP. Cần Thơ) đã hơn 20 năm nghiên cứu, ghép và nhân giống thành công cây thủy tùng – một loài thực vật quý hiếm thuộc Nhóm IA trong Sách Đỏ Việt Nam – đã thu hút sự quan tâm lớn của dư luận. Trước sự việc này, các cơ quan chức năng thành phố Cần Thơ đã nhanh chóng vào cuộc để khảo sát, giám định loài và xác định nguồn gốc cây nhằm đảm bảo tính khoa học, pháp lý và phù hợp với định hướng bảo tồn đa dạng sinh học.
Kết quả khảo sát ban đầu tại vườn cây thủy tùng
Theo ông Ngô Chí Điện – Chi cục trưởng Chi cục Phát triển Nông thôn và Kiểm lâm TP. Cần Thơ, qua kiểm tra thực tế tại vườn nhà ông Huỳnh Công Thống, cơ quan chức năng ghi nhận có tổng cộng 17 cá thể cây được gọi là thủy tùng. Trong đó, 1 cây đã trồng được khoảng 19 năm, có đường kính gốc lên tới 161cm, cao khoảng 12m; 16 cây còn lại được trồng khoảng 17 năm, đường kính gốc dao động từ 60–75cm, chiều cao từ 8–10m.
Về hình thái, các cá thể này có nhiều đặc điểm tương đồng với loài thủy tùng (Glyptostrobus pensilis (Staunt.) K. Koch) – loài thực vật rừng quý hiếm nằm trong Sách Đỏ Việt Nam. Tuy nhiên, để đưa ra kết luận chính xác, các cơ quan chuyên môn như Viện Sinh học và đơn vị giám định loài sẽ tiếp tục phối hợp nhằm xác định danh pháp khoa học cũng như nguồn gốc cây mẹ.
Đây là bước bắt buộc nhằm tránh nhầm lẫn giữa các loài có hình thái gần giống nhau, đồng thời đảm bảo tuân thủ chặt chẽ các quy định của pháp luật hiện hành về bảo vệ loài nguy cấp, quý, hiếm.
Xem thêm: Nguồn gốc cây dừa sáp ở Việt Nam và giá trị đặc biệt của giống dừa sáp
Tâm huyết của người dân trong công tác bảo tồn
Ngành chức năng ghi nhận và đánh giá cao sự tâm huyết, bền bỉ của ông Huỳnh Công Thống trong việc nghiên cứu, gìn giữ và nhân giống các loài cây quý hiếm suốt nhiều năm qua. Việc một cá nhân chủ động tìm tòi, học hỏi và áp dụng các phương pháp nhân giống, ghép cây thể hiện tinh thần trách nhiệm với môi trường và phù hợp với chủ trương bảo tồn nguồn gen thực vật của ngành nông nghiệp.
Ở góc độ khoa học và thực tiễn, những nỗ lực như vậy cũng cho thấy vai trò ngày càng rõ nét của người dân trong bảo tồn đa dạng sinh học, bên cạnh các viện nghiên cứu và cơ quan quản lý nhà nước. Những kiến thức, công nghệ về giống cây, bảo tồn và nhân giống hiện nay cũng đang được chia sẻ ngày càng nhiều trên các nền tảng chuyên ngành như https://vigen.vn/, giúp người làm nông nghiệp và nghiên cứu sinh học tiếp cận thông tin một cách bài bản và cập nhật.
Khía cạnh pháp lý cần được làm rõ
Tuy nhiên, từ góc độ quản lý nhà nước, ông Ngô Chí Điện nhấn mạnh rằng nếu cây được xác định đúng là thủy tùng – loài thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm thuộc Nhóm IA theo Nghị định 06/2019/NĐ-CP và Nghị định 84/2021/NĐ-CP – thì mọi hoạt động khai thác, mua bán, tặng cho vì mục đích thương mại đều bị nghiêm cấm, trừ trường hợp phục vụ nghiên cứu khoa học, bảo tồn hoặc chuyển giao phi thương mại và phải có sự cho phép của cơ quan có thẩm quyền.
Đáng chú ý, dù cây thủy tùng trong vườn nhà ông Thống được nhân giống bằng phương pháp ghép trên gốc cây khác (như cây bụt mọc), thì phần cây ghép vẫn được xác định là cá thể của loài nguy cấp, quý, hiếm. Vì vậy, việc mua bán hay trao đổi thương mại vẫn không được phép theo quy định pháp luật hiện hành.
Hướng đi hài hòa giữa bảo tồn và phát triển
Trong thời gian tới, Chi cục Phát triển Nông thôn và Kiểm lâm TP. Cần Thơ sẽ tiếp tục phối hợp với các đơn vị chuyên môn và chính quyền địa phương để làm việc cụ thể với ông Huỳnh Công Thống. Nội dung làm việc tập trung vào việc xác định nguồn gốc cây mẹ, quy trình nhân giống, cũng như hướng dẫn các thủ tục cần thiết nếu ông có nguyện vọng đăng ký cơ sở bảo tồn hoặc chuyển giao phục vụ nghiên cứu khoa học.
Việc này nhằm đảm bảo hài hòa giữa yêu cầu quản lý nhà nước và lợi ích chung của cộng đồng, đồng thời tạo điều kiện để các cá nhân có tâm huyết tham gia bảo tồn nguồn gen quý hiếm một cách hợp pháp, bền vững.
Ý nghĩa của việc nhân giống loài quý hiếm
Dù hiện nay chưa có thống kê đầy đủ về số lượng cây thủy tùng được trồng trong vườn nhà dân, nhưng theo lãnh đạo Chi cục Phát triển Nông thôn và Kiểm lâm TP. Cần Thơ, việc người dân quan tâm trồng và nhân giống loài cây này – nếu thực hiện đúng quy định – có thể mang lại nhiều lợi ích thiết thực như: gia tăng số lượng cá thể ngoài tự nhiên, hình thành các quần thể “dự trữ gene”, giảm áp lực khai thác lên quần thể tự nhiên đang suy giảm.
Bên cạnh đó, hoạt động này còn góp phần phục hồi nguồn gene, nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn đa dạng sinh học và tạo tiền đề cho các chương trình nghiên cứu, phục hồi loài trong tương lai. Tương tự như việc lựa chọn giống cây trồng phù hợp để rút ngắn thời gian ra trái, cho hiệu quả kinh tế cao – ví dụ như sự so sánh giữa dừa sáp và dừa thường được phân tích tại https://vigen.vn/giong-dua-sap-hay-dua-thuong-ra-trai-nhanh-hon/ – thì trong bảo tồn, việc hiểu rõ đặc tính loài và tuân thủ quy định pháp lý cũng đóng vai trò then chốt.
Khuyến nghị từ cơ quan quản lý
Lãnh đạo Chi cục Phát triển Nông thôn và Kiểm lâm TP. Cần Thơ khuyến nghị, các cá nhân, tổ chức có mong muốn nghiên cứu, nhân giống hoặc bảo tồn loài nguy cấp, quý, hiếm cần chủ động tìm hiểu kỹ về pháp lý. Cụ thể, phải có hồ sơ chứng minh nguồn gốc hợp pháp của cây mẹ, đăng ký cơ sở gây trồng hoặc bảo tồn nguồn gene theo quy định, chỉ thực hiện hoạt động vì mục đích nghiên cứu, bảo tồn, không thương mại hóa và tuân thủ đầy đủ các thủ tục xin phép khi vận chuyển, trưng bày hay chuyển giao.
Câu chuyện về cây thủy tùng ghép tại Cần Thơ không chỉ là vấn đề giám định loài, mà còn là lời nhắc nhở quan trọng về trách nhiệm chung trong việc bảo tồn nguồn tài nguyên sinh học quý giá của quốc gia – nơi mà khoa học, pháp luật và tâm huyết của người dân cần song hành để đạt được hiệu quả bền vững lâu dài.
“Thay máu” giống cây trồng bằng giống nuôi cấy mô – Hướng đi tất yếu của nông nghiệp hiện đại
Trong bối cảnh nông nghiệp Việt Nam đang chuyển dịch mạnh sang mô hình sản xuất chất lượng cao, việc ứng dụng giống cây trồng nuôi cấy mô đang trở thành giải pháp mang tính đột phá. Không chỉ đáp ứng nhu cầu về nguồn giống sạch bệnh, đồng đều, ổn định, mà công nghệ này còn mở ra cơ hội phát triển những nhóm cây trồng có giá trị kinh tế lớn như rau màu, cây ăn trái, dược liệu, hoa – cây cảnh.
Nhu cầu cây giống chất lượng cao tăng mạnh
Theo TS. Đặng Minh Tâm, Phó Giám đốc Trung tâm Ứng dụng Công nghệ sinh học & Nông nghiệp công nghệ cao (Viện Lúa ĐBSCL), nuôi cấy mô tế bào thực vật thực chất là tập hợp các kỹ thuật duy trì và nhân giống mô trong điều kiện vô trùng tuyệt đối. Cây được nuôi trong môi trường giàu dinh dưỡng, kiểm soát chặt chẽ về ánh sáng – nhiệt độ – khoáng chất, giúp cây phát triển mạnh và đồng đều.
Xem thêm: Nguồn gốc cây dừa sáp ở Việt Nam và giá trị đặc biệt của giống dừa sáp
→ Chính yếu tố “đồng nhất” này khiến giống cấy mô được ưa chuộng trong sản xuất quy mô lớn, đặc biệt ở các vùng như Lâm Đồng, Tây Bắc hay ĐBSCL.
Từ giống khoai tây, khoai lang, khoai môn Nhật, đến chuối cấy mô, thanh long cấy mô, các hộ nông dân đã chuyển đổi mạnh mẽ sang giống nuôi cấy mô nhằm giảm rủi ro và tăng hiệu quả kinh tế.
Với nhóm cây cảnh và cây nội thất, xu hướng này còn lan rộng hơn khi nhu cầu thị trường ngày càng lớn. Các giống trầu bà, lục đế vương, philodendron, monstera… đều có thể nhân nhanh bằng nuôi cấy mô, tạo ra nguồn giống sạch, đẹp, ổn định.
Tham khảo thêm về cây kiểng lá trong nhà tại:
https://vigen.vn/
Ưu điểm vượt trội của giống cây nuôi cấy mô
Các giống cây nuôi cấy mô mang nhiều đặc tính mà phương pháp truyền thống (chiết, ghép, giâm…) khó đạt tới:
1. Tốc độ nhân giống cực nhanh
Một đợt nhân giống có thể tạo hàng nghìn cây con trong thời gian ngắn, đáp ứng nhu cầu lớn cho trồng trọt hoặc xuất khẩu.
2. Cây sạch bệnh – đặc biệt là virus
Virus là nhóm bệnh gây hại khó kiểm soát nhất. Nuôi cấy mô có khả năng “loại sạch” hầu hết mầm bệnh, tạo ra cây khỏe – sạch – mạnh ngay từ đầu.
3. Độ đồng đều cao
Đồng đều về chiều cao, màu lá, tốc độ phát triển, thời gian thu hoạch → rất phù hợp với mô hình nông nghiệp công nghệ cao.
4. Các tính trạng tốt được giữ nguyên
Giống cấy mô được chọn lọc từ vật liệu gốc ưu tú, đảm bảo chất lượng ổn định trong suốt quá trình sinh trưởng.
5. Tạo điều kiện bảo tồn – phát triển giống quý hiếm
Nhiều loài cây dược liệu, cây cảnh đắt đỏ, giống khó thuần dưỡng có thể “hồi sinh” nhờ nuôi cấy mô.
Tham khảo thêm các kiến thức về nhân giống – chăm sóc kiểng lá:
https://vigen.vn/kieng-la-monstera-philodendron/
Nhiều mô hình nông nghiệp áp dụng hiệu quả
➤ Mô hình cây có múi (cam, quýt)
Tại nhiều quốc gia như Ấn Độ, Nhật Bản, việc tái sinh cây họ cam quýt bằng kỹ thuật mô đã giúp loại bỏ virus CTLV – một bệnh nguy hiểm gây biến dạng lá. Ở Việt Nam, các cơ sở nghiên cứu đã làm chủ kỹ thuật tạo cây sạch bệnh từ noãn, bao phấn, chồi đỉnh…
➤ Mô hình trầu bà – kiểng lá
Các giống trầu bà cánh phượng, lá lụa, lá lủng, lá xẻ, lục đế vương… được nhân bằng nuôi cấy mô giúp cây phát triển đồng đều, màu lá đẹp, hình dáng ổn định – rất phù hợp với thị trường kiểng lá đang bùng nổ.
➤ Mô hình lan cấy mô – thị trường “tỷ đô”
Lan cấy mô là nhóm sản phẩm phát triển mạnh nhất hiện nay:
Giả hạc (phi điệp)
Trầm lai
Đai châu
Hồ điệp
Dendro nắng
Ưu điểm lớn nhất của lan cấy mô là đồng đều, sạch bệnh, cho phép phát triển vườn quy mô lớn, giá cả hợp lý, dễ xuất khẩu.
Giống nuôi cấy mô – xu hướng tất yếu của nền nông nghiệp hiện đại
Không chỉ trong hoa – cây cảnh, giống cấy mô còn đang được xem như “vũ khí chiến lược” để:
Tạo ra nguồn cây giống đạt chuẩn xuất khẩu
Đảm bảo an toàn sinh học
Nâng cao giá trị thương phẩm
Bảo tồn nguồn gen quý
Giảm rủi ro cho nông dân
Chuẩn hóa vùng trồng theo tiêu chuẩn VietGAP – GlobalGAP
Trong bối cảnh thị trường ngày càng đòi hỏi chất lượng và đồng nhất, việc “thay máu” nguồn giống bằng giống cấy mô trở thành yêu cầu tất yếu, là chìa khóa để Việt Nam tăng sức cạnh tranh trong ngành nông nghiệp công nghệ cao.